محمد حسين بن مهدى فراهانى
76
سفرنامه ميرزا محمد حسين فراهانى ( فارسى )
تسعمائه به قهر و غلبه ، اين شهر را فتح نمود و خرابى بسيار رسانيد و كليسا و معابد چند از نصارى خراب كرد . و شاه مبرور آقا محمد شاه قاجار نيز در سنهء يك هزار و دويست و ده در زمان واليگرى اركلى خان گرجى ، تفليس را به قهر و غلبهء گرفت و كشيشان را دست بسته به رود كر انداخت و قتل بسيار كرده بعضى از معابد گرجيان را خراب نمود . و سابقا آبادى و قلعهء اين شهر در دامنهء كوه طرف جنوب واقع و قلعه [ اى ] موسوم به نارين قلعه در بالاى همين كوه بوده و چشمههاى بسيار از همين كوه طرف جنوب جارى كه بعضى از آنها آب گرم ، و بالاى هر چشمه هريك از سلاطين گنبدى به وضع حمام ساخته بودند . و شهر حاليهء تفليس در وسط دره به طول افتاده و عرضش چندان نيست . جنوب و شمال آن كوه است و كوه جنوبى آن بلندتر و سختتر است ، كه در بالاى او هنوز آثار برج و بارهء قديم هست كه سابقا همينجا نارين قلعه و محل نشيمن ولات گرجستان بوده است . و حالا هم بيشتر آبادى و بازارها در طرف جنوب است ، و طرف شمال محلهء فرنگيهاست كه عمارات و كوچههاى آن پاكيزه و وسيع است و عمارت جانشين و قورخانه و جبهخانه و نجارخانه و مريضخانه در طرف شمال است . و بيشتر خانهها در دامنه و بغل و سر كوه واقع شده است . رود كر و رود كر از وسط شهر تفليس مىگذرد و بعضى عمارات معتبره در اطراف رود است كه با ماشين از آب كر بالا مىكشند و آب جارى مى - شود . و بر روى رود كر پلى از آهن بستهاند ، و سابقا هم پل چوبى داشته است . و اين پل از بناهاى پرنس دران سوف حكمران سابق قفقازيه است كه شكل او را مجسمه از مفرغ ساختهاند و بر كنار پل نصب نمودهاند ، و دور آن مجسمه هفت عراده توپ وارونه گذاشتهاند . و در اينجا رود دو شعبه است و بر روى يك شعبه يك چشمه پل بسته شده و بر روى شعبهء ديگر شش چشمه ، و وسط اين دو شعبهء رود ، خانهها و دكاكين است . اما منشأ و مجراى رود كر در كتب قديمه اين قسم ضبط است كه از چشمهسار جبال گرجستان برخواسته ابتدا از بلاد خرزان گذر كرده بعد از ولايت ايجاز گذشته و به حدود تفليس رسيده و از آنجا به حيره و بلوك شمكور آمده و از آنجا به قصبهء ساليان جارى گشته و در بين راه نهرهاى كوچك به او اتصال جسته و عاقبت از بلاد بردعه گذشته با رود ارس متصل شده و به بحر خزر مىريزد .